ଆରମ୍ଭ ହେଲା ରଥଭଙ୍ଗା କାର୍ଯ୍ୟ, ଶେଷରେ ଭଙ୍ଗାଯିବ ନନ୍ଦିଘୋଷ !

ଘୋଷଯାତ୍ରା ପରେ ରଥଭଙ୍ଗାର ଏହି ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ନିଆରା ରୀତିନୀତି । ତିନି ରଥର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଖୋଲାଯାଇ ଭଙ୍ଗାଯିବ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭୋଇ ସେବକମାନେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି । 

ଘୋଷଯାତ୍ରା ପରେ ରଥଭଙ୍ଗାର ଏହି ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ନିଆରା ରୀତିନୀତି । ତିନି ରଥର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଖୋଲାଯାଇ ଭଙ୍ଗାଯିବ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭୋଇ ସେବକମାନେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ତିନି ରଥ ଭଙ୍ଗା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ପ୍ରାୟ ୧୦ରୁ ୧୨ ଦିନ ସମୟ ଲାଗିବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ରଥଭଙ୍ଗା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରମ୍ପରା ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ତିନି ରଥର କାଠ, ଚକ, ଦଣ୍ଡା, ଗୁଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଅଲଗା କରାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷତା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳାର ସହିତ କରାଯାଏ, ଯେପରି ରଥର ପରମ୍ପରାଗତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇପାରିବ ।

ରଥ ନିର୍ମାଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରଥଭଙ୍ଗା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେବକମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ରହିଥାଏ । ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଯେଉଁ ରଥଗୁଡ଼ିକ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆକର୍ଷଣର କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟିଥିଲା, ଏବେ ସେହି ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଙ୍ଗି ଅଲଗା କରାଯାଉଛି । ରଥଭଙ୍ଗା କେବଳ ଏକ ନିର୍ମାଣକୁ ଭାଙ୍ଗିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ । ଏହା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା, ସେବା ପଦ୍ଧତି ଓ ରଥଯାତ୍ରା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଘୋଷଯାତ୍ରାର ଉତ୍ସବ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରଥଯାତ୍ରାର ଆଉ ଏକ ପର୍ବର ଅବସାନ ହୋଇଥାଏ ।

ସେପଟେ ରଥଭଙ୍ଗା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ରଥ ନିକଟରେ କଡ଼ା ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ରଥ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏବେ ବି ଭକ୍ତଙ୍କ ଭିଡ଼ ରହୁଥିବାରୁ ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି । ଭିଡ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହ ରଥଭଙ୍ଗା କାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସୁରୁଖୁରୁରେ ଚାଲିବ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନଜର ରଖାଯାଉଛି । ତିନି ରଥର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ସହ ଅନେକ ପରମ୍ପରା, ଭକ୍ତି ଓ କାରିଗରୀର ସ୍ମୃତି ଜଡ଼ିତ । ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଯେଉଁ ରଥକୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ପୁରୀ ଆସିଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ରଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ରୂପ ହରାଉଛି । ତଥାପି ରଥଭଙ୍ଗା ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ରୀତିନୀତି ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଚାଲିଛି ।

ରଥଭଙ୍ଗା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହ ଚଳିତବର୍ଷର ରଥଯାତ୍ରାର ଆଉ ଏକ ପର୍ବ ଶେଷ ହେବ । ହେଲେ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ରହିଯିବ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ସେହି ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଭାବାବେଗ । ରଥ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରଥଯାତ୍ରାର ଆସ୍ଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ଭକ୍ତିର ସ୍ମୃତି ସବୁବେଳେ ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଥାଏ ।