ଜନ ମାନସରୁ ହଜି ଯାଇଥିବା ଓଡ଼ିଆ ସ୍ୱାଭିମାନର ଅନ୍ୟତମ ସ୍ଥପତି: ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସ

ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସ ୨ ଜୁଲାଇ ୧୮୮୦ ମସିହାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଅଵିଭକ୍ତ କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଯାଜପୁର ଅଞ୍ଚଳ ନିକଟ ହରେକୃଷ୍ଣ ପୁର-କଣ୍ଟାବଣିଆ ଗ୍ରାମରେ I ପିତା ଶ୍ୟାମ ସୁନ୍ଦର ଦାସ ଏବଂ ମାତା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭା ଦେଈଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ତାଙ୍କର ଲାଳନ ପାଳନ ହୋଇଥିଲା ଏକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଜମିଦାର କରଣ ବଂଶରେ । ତାଙ୍କ ଜେଜେବାପା ହରେକୃଷ୍ଣ ଦାସ ଥିଲେ ‘ଟ୍ରିବ୍ୟୁଟାରୀ ମହଲ’ର ଆସିଷ୍ଟାଣ୍ଟ ସୁପରିଣ୍ଟେଣ୍ଡେଣ୍ଟ ଏବଂ କଟକ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ତାଙ୍କର ଥିଲା ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା । ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ହୋଇଥିଲେ ତାଙ୍କ ପାରିବାରିକ ଜମିଦାରୀ ‘ତିସାଣିଆ ଇଷ୍ଟେଟ୍’ର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ।

ପିଲାଦିନେ ସେ କଟକର କଲିଜିଏଟ୍ ସ୍କୁଲରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ହାସଲ କରିଥିଲେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କଲେଜରୁ ବି.ଏ. ଡିଗ୍ରୀ ଏବଂ ଏହି ସଫଳତା ପାଇବାରେ ସେ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ।

ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରେ ପଢୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ଲୋକନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସହ ମିଶି ଗଠନ କରିଥିଲେ ‘କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଧିନୀ ସମିତି’ ନାମକ ଏକ ସଂଗଠନ । ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ ସାମସମୟିକ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟା ଉପରେ । କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧୀନରେ ଥିବା ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରେ ବି.ଏ. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆକୁ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ତିନିଜଣ  ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ ଛାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ।  ସେତେବେଳକୁ ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କଲେଜରୁ ସ୍ନାତକ ହାସଲ କରିସାରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କରି ଉଦ୍ୟମ ଯୋଗୁଁ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ଲୋକନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ ହୋଇପାରିଥିଲେ ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବି.ଏ. ପରୀକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଛାତ୍ର । ସେହିଦିନଠାରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଛାତ୍ରମାନେ ପାଇଲେ ଓଡ଼ିଆ ମାଧ୍ୟମରେ ବି.ଏ. ପରୀକ୍ଷା ଦେବାର ସୁଯୋଗ ।

ରେଭେନ୍ସାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ବେଳେ ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ଦାସ, ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହର ଦାସଙ୍କ ସହ ମିଶି ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ରହି ସହରର ଗରିବ ଓ ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା ସହ, ଅଭାବୀ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣ୍ଠି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସାମାଜିକ ସେବା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଗୋପବନ୍ଧୁ ମିଶି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ‘ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ୟଙ୍ଗ୍ ଉତ୍କଳ ଆସୋସିଏସନ୍’, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ବନ୍ୟା ପ୍ରପୀଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଗଠନ କରିଥିଲା ସ୍ବେଚ୍ଛାସେବୀ ଦଳ ।

ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିବାହ କରିଥିଲେ ସୁଦାମ ଚରଣ ନାୟକଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ । ସୁଦାମ ଚରଣ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା କାଉନସିଲର ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ‘ଟ୍ରିବ୍ୟୁଟାରୀ ମହଲ’ର ଆସିଷ୍ଟାଣ୍ଟ ସୁପରିଣ୍ଟେଣ୍ଡେଣ୍ଟ ।

ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ ଜଣେ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରତିଭାସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ I ଏକାଧାରରେ ଜଣେ ସାହିତ୍ୟିକ, ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଏବଂ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳର ଏକତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ଜଣେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ହିସାବରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି ଦେଇଥିଲେ ନିଜର ଜୀବନକୁ । ଆଜିର ଯାଜପୁରଜିଲ୍ଲାର ଏକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଜମିଦାର ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ମଧ୍ୟ ସେ ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆପଣେଇ ନେଇଥିଲେ ଜନସେବାକୁ। ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ଯୁଗ ଏବଂ ୧୯୩୬ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶାସନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଥିଲେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସେତୁ ସଦୃଶ । ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଗାଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭୂଷିତ କରାଯାଇଥିଲା ‘ଉତ୍କଳ ପ୍ରାଣ’ ଉପାଧିରେ ।

୧. ‘ମୁକୁର’ର ସ୍ୱର

୧୯୦୬ ମସିହାରେ ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ମାସିକ ପତ୍ରିକା ‘ମୁକୁର’ । ଏହା କେବଳ ଏକ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକା ନଥିଲା, ବରଂ ଥିଲା ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତାବାଦର ଏକ ମୂଳଦୁଆ ।

ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ମଞ୍ଚ: 

ତାଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ମୁଦ୍ରିତ ହେଉଥିବା ‘ମୁକୁର’ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ ଏବଂ କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀ ସାବତଙ୍କ ଭଳି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଲେଖା ।

ବୈଚାରିକ ସ୍ଥିରତା: ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ନିଜର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବଦଳାଉଥିବା ବେଳେ, ‘ମୁକୁର’ ପ୍ରାୟ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ରହିଥିଲା ଅଟଳ ।

୨. ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀରେ ନେତୃତ୍ୱ

ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀରେ ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦରଙ୍କ ଭୂମିକା ଥିଲା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

୧୯୨୦ର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣ:

ଏହି ମସିହାର ଚକ୍ରଧରପୁର ଅଧିବେଶନରେ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ଜାତୀୟ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ମିଶିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଏହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଯେପରି ପ୍ରଭାବିତ ନହୁଏ।

ଓ’ଡୋନେଲ କମିଟି (୧୯୩୧): ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କମିଶନଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ ସମୟରେ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆୟୋଜନ କରି ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଓଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ପାଇଁ ସେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଅକାଟ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଓ ତଥ୍ୟ ।

୩. ବୈଧାନିକ ସଂଗ୍ରାମୀ

ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଥିଲା ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ଏକ ନିଆରା ସମନ୍ୱୟ:

ବିହାର-ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ପରିଷଦ: ସେ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଏବଂ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ କରିଥିଲେ। ଭୟଙ୍କର ଲଢ଼େଇ I

ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ଲେଜିସ୍ଲେଟିଭ୍ ଆସେମ୍ବଲି (୧୯୨୧–୧୯୨୪): ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଭୂଭାଗର ପ୍ରଶାସନିକ ମିଶ୍ରଣ ପାଇଁ ଥିଲେ ଜଣେ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ପ୍ରବକ୍ତା I

ସରକାରୀ ଭାଷା ବିଲ୍ (୧୯୪୩): ଜୀବନର ଶେଷ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ, ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ସେ ଆଗତ କରାଇଥିଲେ ଅଦାଲତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଐତିହାସିକ ବିଲ୍ ।

୪. ଏକ “ବିସ୍ମୃତ” ଗୌରବ

ଏତେ ବଡ଼ ଅବଦାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦରଙ୍କୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳିନାହିଁ ସଠିକ୍ ସ୍ୱୀକୃତି, କାରଣ ସେ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାରଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଅନନ୍ୟ ‘ଅନୁଷ୍ଠାନବାଦୀ’ ଯିଏକି ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ଜନସଭା ଅପେକ୍ଷା କମିଟି ରୁମ୍ ଏବଂ ସମ୍ପାଦକୀୟ ଡେସ୍କରେ ରହି କାମ କରିବାକୁ ।

ସେ ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ଭଲ ଏତେ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଯେ ତାକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହିସାବରେ ଗଠନ କରିବାପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି ଦେଇଥିଲେ ନିଜ ଜୀବନକୁ । ‘ମୁକୁର’ର ପୃଷ୍ଠା ହେଉ କିମ୍ବା ବିଧାନସଭାର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସ ସବୁଠି ପ୍ରତିଫଳିତ କରି ଚାଲିଥିଲେ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରାଣର ସ୍ପନ୍ଦନକୁ ।

୧୯୩୬ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଶାସନିକ ଇତିହାସକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସଙ୍କ ଭଳି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱମାନେ କିଭଳି ଭାବରେ ଜଣେ ସଂଗ୍ରାମୀରୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରଥମ ବିଧାୟକ (୧୯୩୭) ଭାବରେ ପକାଇଥିଲେ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ମୂଳଦୁଆ ।

ଆଜି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍କଳ ଦିବସରେ ମହା ମନୀଷୀ ବ୍ରଜ ସୁନ୍ଦର ଦାସଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଜସ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ ସହ ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ କୋଟି କୋଟି ପ୍ରଣାମ!